Isaac Bashevis Singer Sztukmistrz z Lublina


Rozdział 1

1 Jasza (J) Mazur Sztukmistrz z Lublina odsypia po powrocie do domu na każde święta. Żona Estera opiekuje się końmi Karą i Siwą. Jasza uchodzi za bogatego. Ma dom, stodołę, spichrze, stajnię i strych na siano, 2 jabłonie w podwórzu. Estera uprawiała ogród, zna się na leczeniu, lecz nie może mieć dzieci. J nie był religijny, do synagogi chodził tylko w Rosz Haszana i Jom Kipur i tylko gdy był w Lublinie! Estera chodziła ubrana zgodnie z zasadami Judaizmu, prowadziła koszerną kuchnię i przestrzegała nakazów religijnych i świąt. J udaje ateistę w rozmowach, lecz nie jest głupcem: czyta po polsku i rosyjsku, zna się na sprawach żydowskich. Jest linoskoczkiem, umie otwierać zamki i ma giętkie ciało. Połyka miecze i ogień i na szlak rusa z własną menażerią.

2 Estera nie może mieć dzieci, zatrudnia 2 szwaczki i kocha męża. Kobieta nie wie, czy nie jest zdradzana. On jest inny –potrafi czytać w myślach i odnaleźć zgubione przedmioty –jej obrączkę znalazł kiedyś w beczce na wodę.

3 Karczma Beiły (pusto) J i Szmul Muzykant (kobieciarz). J chce zabrać go na swój koszt, lecz co powie jego żona Jentel (J zna jej tajemnice) ma dzieci i nie jest wolny. Od pojawienia się Emilii J (zamyśla się) ma kłopot. Ona chce by porzucił żonę i religię, przyjął chrześcijaństwo i zdobył wielką sumę pieniędzy. Muszę z tym skończyć! Szmul mówi, że czytał o jego sztuczkach w warszawskiej gazecie sława jak magik carski.

4 Wieczór, krajobraz małomiasteczkowy żydowski. Tu spokój na -świecie duże zamieszanie (wojna, rewolucja i kryzys) Żydów wypędzają ze wsi i emigrują do Ameryki. J przechodzi widzi Żydów w bożnicy –modlą się zazdrości im niezłomnej wiary w Stwórcę i Jego miłosierdzie nad narodem wybranym. J wszędzie czuje się obco nie Żyd i nie Polak sam ma wątpliwości. Marzy o Emilii widzi jej piękną postać, wpada na nosiwodę Chaskiela daje mu 20 groszy na bułkę dla dziecka. Na widok Estery przy kuchni i pracujących szwaczek doznaje wzruszenia. To ONA była jego jedynym oparciem! Bez niej zawieruszyłby się jak liść. Idzie jeszcze do stajni.

5 Święto Szewuot Żydzi na modlitwie. Estera wychodzi ubrana odświętnie. J czyta kupioną w Warszawie książkę o naukach przyrodniczych. Wspomina Emilię, która dała mu książkę o teologii (niewiarygodna bardziej niż cuda Chasydów). Wspomnienia dzieciństwa, ucieczki z domu i chederu, otwieranie zamków i ćwiczenia (upadki) na linie, Esterę dla której stał się sławny i wzbogacił. Poznał wreszcie Emilię –wdowę po profesorze, przyciągała go w snach, przychodziła z córką Haliną. Estera wróciła z nabożeństwa. Czułe powitanie, posiłek –wiedziała, że on prowadzi grzeszna życie, ale nadal go kocha idą w dzień (wbrew tradycji do sypialni)

Rozdział 2

1 J żegna się z Esterą po świętach wyjedzie. Pokazuje jej skrytkę ze złotem i mówi, by w razie jego śmierci nie nosiła żałoby. Kobieta miała złe sny pości i daje na jałmużnę. J jedzie do Pisków –ma tam przyjaciół złodziei i opuszczoną przez jednego z nich Zentel kochankę oraz asystentkę Magdę –córkę Adama Zbarskiego kowala szlachcica, który utracił majątek po powstaniu 1830.

2 Matka i Magda czekają na J, który pomaga rodzinie od lat. Magda też jest jego kochanką z aprobatą jej matki. Brat Bolek jest zły. Ludzie mówią, że z jego powodu Elżbieta poświęciła Magdę na kochanicę Żyda. Bolek to karciarz, złodziej i kobieciarz.

3 Elżbieta zawsze dostawała od J prezent. Czekały na niego z kolacją. Jej ojciec polował z Radziwiłłami (gotuje po dworsku) rozochocona opowiada historie do północy. Wraca też Bolek (ubrany po myśliwsku).

4 U Magdy zostaje 2 dni śpią w wielkim łożu zanim ona przyszła marzy o skrzydłach i locie. Projektuje to od dawna. Potem kocha się z dziewczyną

5 Dzień targowy w Piaskach wszyscy znają J z występów. On idzie do Zewtel (żona złodzieja łamie kodeks) nudziła go już zwraca się do niej prostacko stosownie do jej poziomu.

6 J mówi Zewtel, że ma nową kochankę, żonę profesora chce wyjechać z nią za granicę, tam pieniądze i sława. Ile lat może jeszcze chodzić po linie. Zorganizuje seanse spirytystyczne. Zewtel pojedzie z nim do Warszawy.

Rozdział 3

1 Zewtel w społeczności była obca. Znaczyła mniej od Cyganki i nie dbała o kodeks (złodzieje wypłacali jej srebro w imieniu męża. J był uznawany za rozpustnika. Przyszły kobiety i złodzieje. Jeden z nowym zamkiem. Tu świat stoi w miejscu.

2 Przy otwieraniu zamka odgrywa przedstawienie z zamkniętymi oczami. Przygląda się towarzystwu –to szumowiny. Gdyby Emilia widziała go teraz! Dostosowuje się do otoczenia. Dla niej jest uduchowionym uczonym, tu kuglarskie karciane sztuczki.

Rozdział 4

1 Radość znów jedzie z Magdą i podziwia świat i stworzenie. Wyobraził sobie pociąg do Włoch, Emilię i Halinę. Widzi swoje występy przez możnymi tego świata, ale czy gotowy jest zebrać 15 tys. rubli, zostawić Esterę i zmienić wiarę? Emilia czeka a Magda pyta o nią wprost. Wszystko wie bo plotki rozniosła Zewtel.

2 Jadą w nocy – burza dojechali do Makowa i wysuszyli w bożnicy. Magda wróciła do wozu, J został na porannej modlitwie. Wychodząc wziął porwany modlitewnik karczmarka chce mu go zabrać (bierze go z Polaka). Na widok jej wnuka idącego do chederu wspomnienia z dzieciństwa.

3 J w Warszawie to duże zmiany –atmosfera miasta podnieciła go –jak muszą podniecać miasta za granicą?. Impresario Wolski rozwiesił plakaty. Jego mieszkanie nie zostało obrabowane. Magda sprząta, ale sprawy nie idą dobrze dyrektor letniego teatru Alhambra nie chce dać podwyżki. Za granicą nawet klaun zarabia lepiej. Emilia miała rację. J ma dość występów w remizach na prowincji. Czuł się gorszy i inni to wykorzystywali. Tylko Emilia traktuje go inaczej.

4 W Warszawie są już telefony, lecz Emilii nie stać. J kupił kwiaty, potem wino jesiotra, sardynki i ser. Halina miała słabe płuca i skończyły się pieniądze na jej naukę. Przy Emilii stracił śmiałość –piękna po zdjęciu żałoby.

5 Całowali się długo i namiętnie, lecz Emilia nie chce być rozwiązła. Wierzy, że Bóg i zmarli patrzą na nich. Już się nie rozstaniemy –zdziwił się swoimi słowami. Ona tylko na to czekała, rozmawiają o wyjeździe do Włoch. Ona nie może uwierzyć.

6 Sumę 15 tys. Mógł zdobyć jedynie kradzieżą -miał listę bogaczy i banków –zamierzał zwrócić, gdy zdobędzie sławę za granicą. Pukanie Emilia ukrywa go wstydzi się przed rodziną. To była jednak Halina 14 lat wysoka blada, umysł po ojcu rośnie i jest ciągle głodna.

7 Jadwiga podała kawę Emilia i Halina jedzą pyszności, które przyniósł. Halina interesuje się mesmeryzmem i hipnozą. Ojciec zostawił bibliotekę a jego koledzy dostarczają jej najnowsze publikacje. Dziewczyna chce wiedzieć jak to jest z hipnozą –on potrafi, ale nie wie jak to działa. Rozmawiają o wykształceniu –czemu dziewczęta nie mogą studiować. Halina wspomina George Sand –matka grozi, że zamknie bibliotekę! Pobierzcie się. J zapowiada wyjazd do Włoch.

Rozdział 5

1 Próby zawsze zaczynał wcześniej, teraz zwlekał z powodu pieniędzy. Magdę przygotowywał na swój wyjazd, był pewien, że pieniądze ułatwią mu rozstanie z kobietami. Emilia nie ma nic poza długami. Banki omijał w kawiarni ludzie weseli, zapomnieli już o tragedii powstania, sybirach i zsyłkach. Jakie znaczenie miały słowa o pozytywizmie, reformie przemysłowej i postępie?

2 Sztuka teatralna: mąż zaprasza Adama Powalskiego na lato, ten się wymawia –ma kochankę. Ma na wsi uczyć córkę gry na fortepianie a żonę angielskiego – francuski wychodzi z mody. W 2 akcie Powalski uwiódł żonę i córkę. W trójkącie odsyłają męża do wód. 3 akt on wraca wcześniej i ukrywa zdradę Powalskiego ratuje mąż dawnej kochanki, który przestrzega przed intrygami miłosnymi. Sztuka tłumaczona z francuskiego. Ta głupota poraziła J odsunął się od Emilii. Wszędzie to samo –nie zostawi Estery. Skarżyła się, że on pracuje tylko dla diabła –miała rację. Utrzymywał Magdę i jej rodzinę, mieszkanie w Warszawie, miesiącami włóczył się po prowincji niebezpiecznymi grogami. Parobek cieszył się większym spokojem. Może Bóg istnieje –wracam do religii.

3 J bierze dorożkę z teatru do Emilii – patrzy na niebo (zna je czytał laickie książki). Ogarnia go pożądanie w bramie niezauważony przez stróża wślizguje się za nią całują się na schodach.

Rozdział 6

1 J po powrocie śpi długo. Magda troszczy się o wszystko jak służąca co ma z tego? Nic zresztą on też nic, każdy go oszukuje. Przygotuje mu kąpiel! Rozmawiają idą do sypialni dał jej 10 rubli na sukienkę.

2 Przespał cały dzień. Wieczorem w porze kolacji dziewczynka przyniosła wiadomość od Zewtel czeka w bramie. Co zrobić? Zapomniał: - wysłać list od Estery, - kolacji u Emilii, Niepokoi go ciemność (choć kiedyś spędził noc na cmentarzu). Zewtel ma kłopoty trafiła w ręce handlarza żywym towarem, ten chce ją wywieźć do Ameryki Południowej do domu publicznego.

3 Zapomniał - że dał Zewtel pieniądze na przyjazd do Warszawy! Co się z nim dzieje? Jadą do gospodyni dziewczyny. Tam jej wysoki brat. J dostosował sposób mówienia do ich poziomu rozmawiają niby beztrosko. On czyta w myślach.

4 Herman zaprasza na kolację i wódkę, rozmawiają o kartach J chce zapłacić za dziewczynę.

5 Herbata, ciastka i bułki maślane, Herman tasuje karty –to szuler (siostra co chwila go wysyła) Obydwaj się nudzili pokazują sobie sztuczki karciane. J się marnuje w Polsce. Niech wyjedzie za granicę.

6 J idzie nocą przez Warszawę myśli o napadzie na bank, lub arystokratów Załuski –Jadwiga służąca Emilii opisała jego kasę i skarb ziemianina.

7 J włamał się przez balkon, znalazł kasę ale zgubił wytrych, poszedł po klucz do sypialni, lecz pod poduszką go nie było. Złe duchy kpią z niego.

8 Chce wyjść, ale na dole idzie patrol. Wraca do sypialni i się przestraszył wschodzące słońce oświetlił twarz śpiącego i wyglądał jak we krwi. Odnalazł wytrych ale jest zbyt zmęczony by otworzyć kasę zgubił też kartki (chciał rulonem zastąpić wytrych). Wychodzącego zauważył stróż podczas skoku traci zmysły pośliznął się (linoskoczek) łamie sobie stopę. Ucieka do przytułku żydowskiego jest zmęczony i obolały nagle zrozumiał jak otworzyć zamek Zaruskiego.

9 Ma uszkodzoną stopę i nie będzie mógł wystąpić. W bożnicy przygotowania do modlitwy –pomagają mu się ubrać –skrucha i pokora –znów jest prostakiem. „Na modlitwę nigdy nie jest za późno”. Odczuwa braterstwo z Żydami –coś uratowało go przed kradzieżą. Latami unikał synagogi a był potomkiem pobożnych Żydów. Najpierw burza, teraz pościg. 2 razy w bożnicy w ciągu kilku dni. Sięgnął w życiu dna nieprawości. Wyrecytował „Słuchaj Izraelu” jak dziecko rozważał słowa. MUSZĘ BYĆ ŻYDEM!

Rozdział 7

1 Wychodzi i zapomina o obietnicach chce znaku od Boga. Widzi tylko kalekiego żebraka wśród Żydów, którzy po modlitwie wrócili do swoich zajęć. Zjada posiłek w koszernej kuchni i jedzie do siebie. Mieszkanie jest zamknięte –otwiera wytrychem, sprawdził konie i zasnął nie zdejmując butów.

2 Zapadł w trans obudził się nieprzytomnie. Usłyszał walenie do drzwi to Wolski z propozycją teatru w Jekatierinburgu –początek wielkiej kariery Wolski obraża się i pyta o Magdę.

3 Awantura Magda wraca i ma żal o dziwki i zranioną nogę. Nie chce pomocy lekarza brak prób zmarnowana szansa. Magda wściekła płacze umyła i opatrzyła mu nogę.

4 J jedzie do Emilii –nie może się ubrać! Gubi spinki, Magda schowała brzytwę awantura. Odchodzę ty parszywy Żydzie i wracam do Piasków. J idzie do fryzjera, ale tu pusto! Nigdy ich nie ma w pracy i narzekają, że im się kraj rozpada! Goli się w innym zakładzie.

5 W dorożce J „Dziś jest Sądny Dzień” u Emilii Jadwiga cieszy się nieszczęścia służącej bogacza. Emilia w nowej sukni on mówi, że spadł podczas prób, ona chce się z nim rozmówić.

6 Emilia planuje wyjazd, chce sprzedać lub wysłać do Włoch meble, chce by się ochrzcił –właściwie nic o nim nie wie. On mówi, że nic nie ma bo cały majątek wydał na dom w Lublinie. Ona ma swój plan, on zdobędzie 15 tys. Rubli. Rozmawiają z Haliną o białym domku. Dzwonek policja do Emilii.

7 Halina chce się bawić w hipnozę, Emilia nie pozwala. Dziewczynka boi się zjaw i snów. Emilia mówi, że policja ostrzegła ją, złodziej u Załuskiego zostawił notki z adresami wielu osób jej też (rurka, której próbował użyć zamiast wytrychu). Mówi w końcu, że zranił się skacząc z balkonu bogacza.

8 CISZA Emilia się z nim rozstaje zestarzała się w oczach jakby ktoś zdjął czar! ODSZEDŁ.

Rozdział 8

1 J nie wie, czy policja nie zastawiła pułapki w mieszkaniu poszedł do synagogi zasymilowanych Żydów. Dzień dłużył się jak rok. Napisał list do Magdy jakby popełnił samobójstwo, ma zabrać konie i kosztowności, które zostawił.

2 W drodze miał dreszcze od gorączki, boi się, że coś mogło się stać Esterze. Wrócił do mieszkania Magda zabiła drobne zwierzęta i się powiesiła. Woła pomocy sąsiedzi odcinają ją zawiadamiają policję i księdza bo była katoliczką kobiety chcą ja przygotować do pogrzebu.

3 Karawan zabrał ciało Magdy. J czuje w ciemności zapamiętaną z dzieciństwa groźną obecność. Jest ja ślepiec nie może znaleźć szynku (stał przed nim), nawet uliczne kobiety go nie zaczepiają. Wchodzi do karczmy nie widzi stolika! Zamawia 0, 5 litra 60% wódki.

4 Znalazł stolik (cały czas był wolny) przyniesiono wódkę. Wypił i natarł stopę. Nieszczęścia spadają na niego jak na Hioba. Skoczyć do Wisły, co z Esterą. Idzie nocą przez Warszawę szewcy na chodnikach pracują. Każe się zawieźć do Hotelu Krakowskiego, ale nie ma dowodu tożsamości.

5 Nie może się zameldować w pokoju jedzie do alfonsa Zewtel ale nie może znaleźć domu.

6 Wreszcie znalazł dom pukał lecz go nie słyszeli wszedł ona leżała z Hermanem spali głęboko. Twarz we śnie i rozpuście –dotarł do kresu drogi.

Epilog

1 3 lata później Estera ze szwaczkami szyje ogromną suknię ślubną. Zerka na mały budyneczek bez drzwi –Jasza pokutnik pobożny Żyd - Rabini byli przeciwni takim praktykom, ale J udowodnił na przykładach, że to jest możliwe. Rabin mu pobłogosławił zamurowano J a policja konna musiała rozpędzać tłumy gapiów

2 Chorował zimą latem było cieplej. Nie ponosił wydatków –jak mógł żyć zaciągając kredyty u lichwiarzy kupując zbytkowne przedmioty. Jednym cięciem przerwał sieć, która go oplatała. Estera mogła się sama utrzymać. Elżbiecie i Bolkowi dał konie i wóz. Wolskiemu umeblowanie z Warszawy. Rozważał teraz ogrom swej nieprawości –na tamtym świecie trzeba się będzie rozliczyć!

3 Potem lamentowała żona czy mógł przysporzyć jej tylu cierpień. Ludzie zaczęli przychodzić po poradę (stał się Rabinem). Estera wystawiała kartki z numerami, pieniądze, które mu wrzucali rozdawała ubogim. Potem przyszła tęsknota za Warszawą i kobietami

4 Przychodzili potem po uzdrowienia i z innymi sprawami (nawet z opętanym). Szmul Muzykant opowiedział o Zewtel –jest z Hermanem i handluje kobietami.

5 Jesień J choruje męczą go wspomnienia umarłych –CIEMNOŚĆ I MILCZENIE BOGA i ANIOŁÓW. Modli się Estera przyniosła jedzenie i list od Emilii – wyszła za Rydzewskiego (przyjaciela męża) owdowiał i wysłał Halinę do Zakopanego wyzdrowiała. Pozdrawiają go wszyscy a jego sława dotarła do Warszawy.

by Adam Mac Swan